Ӧткӧн јылдыҥ сыгын айында республиканыҥ башчызына ла депутаттарына болгон талдаштардыҥ кийнинде алтайлардыҥ калык болгон санаа-кӱӱни ойгонып, "бис – алтайлар" деген кӧрӱм-турумы кӧдӱрилип, калыгыныҥ јилбӱлери учун тартыжары тыҥыыр деп билдирген... Је јаҥар айдыҥ бажында республикада јаҥы башкару тӧзӧлгӧни де, республиканыҥ тӧс јуртында Јаҥы јыл уткылганы да керек андый эмезин кӧргӱсти. Јарт немениҥ јартын айтса, бу кире ӧйгӧ јетире бир де алтай кижиниҥ оозынаҥ јаҥы тудулган башкаруда алтайлардыҥ тоозы астаганы, айдарда, национальный паритет бузулганы ла Горно-Алтайскта Ленинниҥ тепсеҥинде Јаҥы јыл кирип јатканына учурлалган кардаҥ ла тоштоҥ тудулган городокто баштапкы ла катап бир де алтай сӧс, темдек, учур јок болгоны керегинде окылу бир де куучын, угузу угулбады... Бу нениҥ учун мынайда болуп турган?.. Калык кемистеҥ тайкылып, јуунты болорго јатканыстыҥ темдеги бе?.. Угы-тӧзис уйадап, укмал болуп калганыстыҥ керези бе? Озодо јуунты деп кандый да јилбӱ, кандый да амаду јок, кара кардына ла (курсагына ла) јӱрген кижилерди адагандар, укмал деген сӧстиҥ бӱткенин кӧрзӧбис, мал укту, айдарда, кижи эмес, мал дегени эмес пе?.. 

 

Бӱгӱн бис, алтайлар, мындый коркышту коомой айалгага тӱшкенис учун элдеҥ ле озо бойысты бурулаар керек... Ӧткӧн ӧйисти алзабыс, бисте ӱзе болгон ло эмди де бар. Тӱӱкибисти алзабыс, теле деген тукумысты телеҥит деп эмдиге јетире алып јӱрӱс. Јебрен тӱрктердиҥ тӱӱкизи – бистиҥ тӱӱки. Јыҥыс-Каанныҥ јууларында ураҥкай болуп туруштыс. Улу каанныҥ империязы јайрадыларда, ойрот болуп орныктырдыс. Ойрот оодыларда, Бала-Каанга (Елизавета II) багынып, Арасейге (Российский Империяга) кирдис. 166 јылдыҥ бажында большевиктер јаҥды блаап, Ойрот автоном область деп орныктырды. 26 јылдыҥ бажында Ойрот автоном область адын Горно-Алтайский автоном область деп солыды. 62 јылдыҥ бажында јаҥга демократтар келип, Горно-Алтайский автоном областьты Алтай Республикага кӧчӱрди. Мынаҥ кӧрзӧ, бис – ырысту калык, Алтай-Каҥай бисти јоголторго бербеген... Тӧрӧл јеристи алзабыс, телекейдиҥ тӱрк укту ла тӱрк тилле куучындап турган 160 миллионноҥ ажыра кижилери Алтайды јебрен тӧрӧлис деп адап, биске, алтайларга, карузып јӱрет. Ар-бӱткенис кайкамјык, кейис ару, сууларыс аршаан учун телекейлик туризмде јаан јол ачылып јат. Тӧрӧл тилисти алзабыс, тидердиҥ алтай билезине јаҥыс ла тӱрк эмес, а монгол до, тунгус-манчжур да калыктардыҥ тилдери кирет. Бу кире тӱӱкини, бу кире байлыкты турулталу эттире не тузаланбай турганыс?.. Национальный кӧрӱм-турумныҥ тӧзӧлгӧзи бу эмес пе?.. Английский тилле – national idea, орус тилле – национальная идея. Кажы ла калыктыҥ национальный идеязы башка болоры јарт. Ас тоолу калык болзо, кайлыкталбайтан, кайылбайтан јолын быжулаар, автономиялу калык болзо, автономиязын толо тузаланарын кичеер, элдӱ калык болзо, элин тыҥыдар.
Кажы ла калыкка национальный идеяла кожо национальный герой болор керек. Бисте, алтайларда, бӱгӱнги кӱнге јетире национальный герой јок. Кочкор айдыҥ 12-чи кӱнинде республика Григорий Иванович Чорос-Гуркинниҥ 150 јылдыгын кӧдӱриҥилӱ темдектеди. Бу кижи алтай калыктыҥ алып баатырына (национальный геройына) бастыра јанынаҥ келижип јат: автономияны тӧзӧгӧн, ороон ичинде јарлу, политикада садынбаган, јӱрӱмде јаман кылык кылынбаган... Кӧп саба калыктарда национальный идеязы кудай јаҥыла колболыжат. Бир ӧйдӧ бисте де андый болгон. 1904 јылда алтайлардыҥ национальный јайымданыжы Ак (Быркан) јаҥга тӧзӧлгӧлӧнгӧн эди...
Бисте, бӱгӱнги алтайларда, национальный идея јок деп айдып болбозыс. 1990 јылдаҥ бери бистиҥ национальный идеябыс – республиканыҥ бажына алтай кижи тургузары болгон. Алтай Республика тӧзӧлӧрдӧ, алтайлар республиказын толо тузаланган деп јартын айдар керек. Јаҥы тудулган структуралардаҥ алтайларга јамылар да келишкен, бюджеттеҥ ле ӧскӧ дӧ фондтордоҥ акчалар да келишкен. Бӱгӱн алтайлар, ол туштагызына кӧрӧ, коркышту уйадап калган. Республиканыҥ башчызыныҥ, башкаруныҥ председателиниҥ тӧрт ордынчызыныҥ јӱк ле бирӱзи алтай, он министрдиҥ јӱк ле экӱзи алтай... Айдарда, национальный идеяны бӱдӱрердеҥ болгой, бӱдӱрилип јыгылып јадыс. 2019 јылдыҥ талдаштарына башчынаҥ болгой, башчыга кандидат чыгарып болбодыс... Шылтагы – јакшыларыс (английский тилле – elite, орус тилле – элита) калыгына эмес, а Кремльге кару болгоны туру. Российский Империя, Советский Союз ла бӱгӱнги Россияны алзабыс, олорды бир эдип бириктирип турганы – аҥылу јасактарла башкарынган, адылу јеҥилтелер алган сословиелер туру. Бӱгӱнги национальный элитаныҥ алдына калык па, президент пе деп сурак турбай да јат, олор туку качан президенттиҥ јанында. Президенттиҥ јаҥы уйадаза, национальный элита барар јери јок, калыгына кайра јанар.
Јакшыларыс биригип болбой турганыныҥ база бир шылтагы – Александр Бердников болды. Бу кижи республиканы 13 јылга башкарала, Кремльди бис, алтайлар, коркышту коомой калык деп бӱдӱмјилеп койды... Президенттиҥ администрациязы ӧткӧн јылда республиканыҥ башчызына, башкаруныҥ председателине алтай кижи кӧстӧбӧгӧни Бердниковко бӱдӱп калганыныҥ керези эмей. Оныҥ учун бу суракты, проблеманы чечери алтай калыктыҥ јуук ӧйдӧги национальный идеязы болзын. Мында тыҥ ла кӱч неме јок. Быјыл јаскыда алтай калыктыҥ курултайы (съезди) болзо, ондо Бердниковтыҥ 2017 јылдыҥ jайында бисти, алтайларды, айткылаганын, јамандаганын, јабарлаганын эске алып, «Алтай Курултайдыҥ» адынаҥ оны јаргыга берер керек. Тӧс ајаруны оныҥ эр ле ӱй кижилердиҥ алды-ӱстин тоолоп айткыланганына эмес, а "Россияны jийт, тонойт ло Россияга тӱкӱрет", "Путинди саткан, Россияны саткан", "Путинди ашкарган", "Путинди аткарган" деп орды јок бурулаганына эдер керек. Јаргынаҥ Бердников алтайларды јабарлаган деп јӧп алып алзабыс, Кремльдиҥ алдына айдынарга, актанарга јакшы болор. Ак-чек адысты јартап алзабыс, јарлап ийзебис, ӧскӧ национальный идеяларысты бӱдӱрерге чик јок јеҥил болор...

С.Танытпасов

Интернеттеҥ алынган јуруктарда: Кӱл-Тегин; Тӱрк Каганат.

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 4.50 (3 голосов)